Zmniejszenie rytmu wypróżnień poniżej 3 razy na tydzień nazywamy zaparciem (potocznie – zatwardzenie). Zaparcia mogą występować spontanicznie lub być objawem innych chorób. Ryzyko wystąpienia zaparć rośnie z wiekiem, a kobiety chorują częściej. Zrównoważona dieta i aktywność fizyczna zmniejsza ryzyko występowania zatwardzeń. Prawdopodobnie najskuteczniejszym sposobem walki z zaparciami jest lewatywa.
Czym są zaparcia
Zaparcia stolca polegają na zmniejszonej częstotliwości wypróżnień w związku z zaleganiem treści pokarmowej w jelitach. Zaparciom najczęściej towarzyszą trudności w defekacji – konieczność nadmiernego parcia oraz uczucie niepełnego wypróżnienia. W związku z odwodnieniem i zagęszczeniem zalegających w jelitach mas kałowych, stolec staje się twardszy, a jego wydalanie może wywoływać dolegliwości bólowe odbytu. Ból podczas oddawania stolca może nasilać problem głównie wśród dzieci, które mogą wówczas unikać defekacji. Celowe wstrzymywanie defekacji może prowadzić do rozwoju zaparć nawykowych we wszystkich grupach wiekowych. W skrajnych przypadkach zbita masa kałowa przybiera postać kamieni kałowych, do wydobycia których konieczna może być ręczna manipulacja.
Rytm wypróżnień jest kwestią indywidualną i zróżnicowaną. Wpływa na nią bardzo wiele czynników (np. dieta, aktywność fizyczna, stres, przyjmowane leki). Zdrowy człowiek oddaje stolec do 3 razy na dobę. Jednocześnie za prawidłowe uznaje się wypróżnienie nie rzadsze niż 3 razy na tydzień o ile stolec ma prawidłową konsystencję a defekacja nie powoduje dolegliwości. O zatwardzeniu mówimy gdy częstotliwość oddawania stolca spadnie poniżej 3 razy na tydzień. Ciężka postać zaparcia to defekacja rzadsza niż 3 razy w miesiącu.
Rodzaje zaparć
Zaparcia mogą być objawem innych nieprawidłowości lub chorobą samą w sobie.
- Zaparcia idiopatyczne – czynnościowe (spontaniczne, o nie ustalonej etiologii). Najczęściej obserwowana postać zatwardzenia (90% przypadków), która nie jest objawem innej choroby. Do tej grupy zaliczamy zaparcia nawykowe, które zaczynają się od problemów psychologicznych i prowadzą do zmian fizjologicznych. Zaparcia czynnościowe mogą być związane z nieprawidłową pracą mięśni miednicy (dyssynergia dna miednicy) lub zespołem jelita nadwrażliwego. Do zaparć idiopatycznych zaliczamy też utrudnione oddawanie stolca w związku ze spowolnionym pasażem jelitowym (wydłużenie czasu przechodzenia treści jelitowej).
- Zaparcia organiczne (wtórne). Stanowią niespecyficzny objaw innych chorób organicznych lub efekt uboczny stosowania leków. Zaparcia mogą wynikać między innymi z zaburzeń neurologicznych, psychicznych lub hormonalnych. Ponadto zaparcia mogą być objawem zaburzeń metabolicznych, wad anatomicznych, chorób układu pokarmowego. Zaparcia mogą pojawić się również w ciąży.
Ponadto możemy wyróżnić zaparcia przewlekłe i ostre.
Jakie są przyczyny zaparć
Zaparcia organiczne są wtórnym objawem innych chorób. Podłoże zaparć spontanicznych jest złożone, ma na nie wpływ między innymi styl życia. Poniżej wymieniam różne czynniki mogące mieć wpływ na obniżoną częstotliwość defekacji.
- Brak aktywności fizycznej, siedzący tryb życia.
- Zła dieta – uboga w błonnik, bogata w produkty wysoko przetworzone, za niska podaż płynów.
- Czynniki psychologiczne – np. stres, depresja, zaburzenia emocjonalne.
- Leki (głównie opioidy).
Profilaktyka zaparć
- Dieta bogata w błonnik i płyny. Warzywa i owoce są bogatym źródłem błonnika. Włókna błonnika nie ulegają trawieniu w ludzkim przewodzie pokarmowym. Błonnik jest higroskopijny (przyciąga wodę, działa osmotycznie) – nawilża i zmiękcza stolec, który staje się łatwiejszy do wydalenia. Uwaga – suplementacja (np. tabletki) błonnika bez zwiększonej podaży płynów może nasilić zaparcia.
- Aktywność fizyczna.
Leczenie zaparć
Nagłe pojawienie się zaparć może być objawem rozwijającej się choroby organicznej dlatego nie wolno ich lekceważyć. Jeżeli problemom z defekacją towarzyszy np. gwałtowna utrata masy ciała, choroby nowotworowe w wywiadzie rodzinnym, gorączka, utrata krwi to niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem i wykonaj zaleconą diagnostykę.
Domowe sposoby na zaparcia
Dieta bogatoresztkowa – o zwiększonej zawartości błonnika i innych osmotycznych oligosacharydów. Podczas stosowania tej diety należy pamiętać o zwiększeniu ilości spożywanych płynów. Jogurtowy koktajl z suszonych śliwek jest świetnym domowym sposobem na zaparcia. Warto jest również zwiększyć aktywność fizyczną, która może wspomóc perystaltykę jelit.
Leki na zaparcia bez recepty
- Preparaty zawierające glikol polietylenowy lub makrogol – działanie osmotyczne. Nawodniony stolec staje się miękki i śliski a jego wydalenie jest łatwiejsze.
- Czopki glicerolowe ułatwiają poślizg stolca i poprawiają komfort defekacji.
- Leki przeczyszczające (np. laktuloza, bisakodyl) mogą działać drażniąco dlatego nie powinno się ich stosować w pierwszym rzucie. Przed ich użyciem warto jest skonsultować się z gastrologiem.
Lewatywa – enema
Lewatywa (wlew doodbytniczy) to zabieg polegający na mechanicznym wypłukaniu stolca zalegającego w jelicie grubym. Enemy dostępne w aptece z reguły zawierają niewielką ilość płynu i mogą być podawane stosunkowo płytko. Dlatego wykonanie enemy najlepiej jest powierzyć pielęgniarce, która nie tylko dobierze odpowiednią objętość i głębokość irygacji ale w razie potrzeby pomoże w ręcznym wydobyciu kamieni kałowych.
Grupy ryzyka zaparć
Zaparcia częściej dotykają kobiet niż mężczyzn a częstotliwość ich występowania rośnie z wiekiem. Drugą grupę ryzyka stanowią dzieci w okresie nauki kontroli wypróżnień tzn. w wieku od 2 do 4 lat. Zaparcia mogą wystąpić również u niemowląt i noworodków np. podczas przejścia z pokarmu naturalnego na sztuczny. W przypadku dzieci zawsze trzeba zaczerpnąć porady lekarza aby nie przeoczyć choroby.
