Aseptyka (mycie rąk, obróbka cieplna pożywienia) i szczepionki odegrały kluczową rolę w profilaktyce chorób zakaźnych stając się fundamentem zdrowia publicznego. Wiedeński chirurg Ignaz Semmelweis, zauważył że mycie rąk przez personel w klinice położniczej znacznie zmniejsza śmiertelność kobiet w połogu. Edward Jenner opracował pierwszą szczepionkę, która doprowadziła do eradykacji (całkowitej eliminacji choroby na świecie) ospy prawdziwej. Konserwacja pożywienia poprzez obróbkę termiczną (pasteryzacja, od nazwiska Pasteur) pozwoliła zrozumieć i wyeliminować zatrucia pokarmowe (np. botulizm) a jad kiełbasiany/botoks jest aktualnie powszechnie postrzegany jako “eliksir młodości” a nie śmiertelna trucizna. Tematyka szczepień i mechanizmów działania układu odpornościowego jest skomplikowana, dlatego ważna jest edukacja – żeby ludzie mogli podejmować świadome decyzje, które nie są oparte na strachu. Wektorem chorób zakaźnych są wirusy i bakterie, które można wyeliminować stosując odpowiednie bariery np.: higienę osobistą, dezynfekcję, wysoką temperaturę lub czynniki chemiczne. Jeżeli dojdzie do zakażenia to przebieg choroby może zostać złagodzony poprzez szczepienie, które stanowi rodzaj molekularnej instrukcji umożliwiającej bardzo szybkie rozpoznanie i wyeliminowanie czynnika chorobotwórczego. Bez szczepienia organizm potrzebuje istotnie więcej czasu żeby nauczyć się walki z intruzem.
Bariery dla chorób zakaźnych
Higiena osobista oraz przestrzeganie zasad sanitarno-epidemiologicznych pozwalają wyeliminować choroby przenoszone drogą pokarmową (tzw. choroby brudnych rąk). Przykładem takiej choroby jest czerwonka (dyzenteria) najczęściej wywoływana przez pałeczki Shigella. Czerwonka objawia się gorączką i obfitą, niekiedy krwistą biegunką. W przeszłości choroby brudnych rąk szybko rozwijały się w dużych skupiskach ludzi (np. koszary) obecnie są rzadkością w krajach rozwiniętych.
Botulizm (zatrucie jadem kiełabasianym- botulina, botoks) – śmiertelna choroba najczęściej spowodowana była przez spożycie surowego/ zepsutego mięsa. Jad kiełbasiany hamuje przewodnictwo nerwowe, zgon następuje w wyniku uduszenia – nie można nabrać oddechu. Botulina wytwarzana jest przez bakterie Clostridium botulinum, które bytują w glebie – rzadsza postać choroby – botulizm przyranny. Clostridium tetani to inna bakteria glebowa powodująca zakażenie przyranne objawiające się tężcem. Tetano spazmina również wnika do neuronów, powodując trwałe pobudzenie neuronów i skurcz skutkujący wysoką śmiertelnością. Dezynfekcja ran zmniejsza ryzyko tężca i botulizmu. Obróbka termiczna jedzenia i zachowanie standardów epidemiologicznych eliminuje ryzyko zatrucia pokarmowego. Odporność na tężec można uzyskać poprzez szczepienie, które można podać zaraz po urazie. Dezynfekcja ran ogranicza ryzyko wniknięcia patogenów oraz ich toksyn do organizmu.
Zasłanianie ust podczas kaszlu, noszenie maseczek i mycie rąk zapobiegają rozprzestrzenianiu się chórb przenoszonych drogą kropelkową – np. grypa, covid.
Syndrom chorego domu
Regularne sprzątanie mieszkania również jest barierą dla rozwoju mikrobów chorobotwórczych. Kurz zawiera duże ilości zarodników grzybów, a pleśń w domu może stanowić zagrożenie dla zdrowia. Oczywiście w mieszkaniu nie ma konieczności dezynfekowania powierzchni tak jak np. w gabinecie zabiegowym.
Szczepienia – bierna linia obrony przed chorobami
Do walki z chorobami zakaźnymi stosujemy rożne “bariery”, mające ograniczyć ryzyko zakażenia. Są to np.: higiena osobista, zasady sanitarno-epidemiologiczne podczas przygotowywania pożywienia, obróbka termiczna pożywienia, dezynfekcja ran, maski i rękawiczki jednorazowe. Powyższe czynniki wymagają jednak uwagi, a do zakażenia może dojść przez nieuwagę/ roztargnienie. Unikalną cechą szczepienia jest to, że działa niezależnie od zaangażowania człowieka. Szczepienie zabezpiecza nas, również wtedy gdy zapomnimy umyć rąk albo założyć maseczki. Szczepienia nie zapobiegają zachorowaniu, ale łagodzą przebieg choroby. Dzięki szczepionce organizm ma informacje na temat czynnika chorobotwórczego zanim go spotka. Każda osoba posługująca się komputerem wie, że sam program antywirusowy nie wystarczy – obrona musi być kilku warstwowa. Dla zdrowia również warto stosować zasadę kilku linii obrony.
Jak odkryto szczepionki – odporność krzyżowa i eradykacja ospy prawdziwej
Londyński lekarz, Edward Jenner zwrócił uwagę, że ludzie którzy zarazili się ospą krowią najprawdopodobniej zyskują odporność na ospę prawdziwą (ospa czarna). Żeby potwierdzić swoje przypuszczenia zaraził człowieka ospą krowią, po przechorowaniu podał pacjentowi czynnik zakaźny ospy ludzkiej a człowiek nie zachorował. Opracowana w ten sposób szczepionka całkowicie wyeliminowała (eradykacja) ospę prawdziwą na świecie ponad 100 lat temu. Dzisiaj wiemy, że struktura molekularna obu wirusów jest na tyle podobna, że przeciwciała wytworzone w odpowiedzi na krowi wariant wirusa rozpoznają i inaktywują też ludzki czynnik chorobotwórczy – odporność krzyżowa.
Na podobnej zasadzie oparta była pierwsza szczepionka na polio, którą w 1950 roku opracował Hilary Koprowski. Koprowski podał ludzkiego wirusa gryzoniom z rodziny chomikowatych, po kilku pokoleniach uzyskał atenuowane wirusy – mutanty które utraciły zjadliwość, ale zachowały podobieństwo do pierwowzoru. Atenuowane wiriony nie powodują choroby i dają dodporność na chorbę Heinego-Medina.
Reasumując szczepionki oparte są na naturalnych zjawiskach. Naśladują procesy występujące w naturze. Dzięki rozwojowi biologii molekularnej współczesne szczepionki oparte są na znacznie bardziej zaawansowanych technologiach – np. szczepionki RNA.
Szczepienie na raka, HPV
Rak szyjki macicy spowodowany jest głównie przez wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV). Szczepionka przeciw HPV zmniejsza też ryzyko raka sromu, pochwy, macicy. Wirus przenoszony jest głównie drogą płciową. Większość zakażeń HPV przebiega bezobjawowo. W Polsce szczepienie przeciw HPV nie jest wpisane do kalendarza szczepień obowiązkowych, ale darmowe dla dzieci (głównie dziewczynek) w wieku 9 – 14 lat. Szczepienie przeciw HPV zmniejsza ryzyko raka szyjki macicy o 70%.
Działania niepożądane szczepionek
Nie tylko szczepionki, ale wszystkie leki mogą powodować działania niepożądane. Zanim podejmiesz decyzję o zastosowaniu jakiegokolwiek leku skonsultuj się z pielęgniarką i lekarzem oraz dokładnie zapoznaj się kartą charakterystyki dołączoną do leku. Konsultacja z profesjonalistą mającym doświadczenie kliniczne pomoże Ci ocenić czynniki ryzyka i odpowie na zagadnienia nieuwzględnione w
ulotce leku.
Szczepienie w domu
Szczepionki najczęściej mają postać iniekcji – zastrzyk domięśniowy lub zastrzyk podskórny, formy doustne lub donosowe są rzadsze. Iniekcje należą do prostych zabiegów, można je wykonać w warunkach domowych jednak lepiej nie robić ich samemu. Leki w zastrzykach mogą wykazwać bardziej gwałtowne działanie w porównaniu do swoich odpowiedników przyjmowanych drogą pokarmową. Dlatego dobrze, żeby zastrzyki podawały osoby posiadające nie tylko wiedzę ale również doświadczenie w udzielaniu pomocy w nagłych sytuacjach. Zdarza się, że nawet najbardziej pewni siebie pacjenci tracą zimną krew i panikują podczas zabiegu a ich zachowanie może niekiedy przypominać symptomy wstrząsu.
Podsumowanie
Czytaj i zadawaj pytania, żeby zrozumieć jak działają szczepionki. Profilaktyka chorób jest najtańszą i najskuteczniejszą formą terapii. Wszystkie leki mają działania niepożądane, ale co do zasady stosowane są gdy zyski przewyższają potencjalne straty. Informacje na temat leków czerp od profesjonalistów i z zaufanych źródeł – np. https://pzh.gov.pl/. Z ostrożnością podchodzić do informacji wzbudzających emocje.
