Tag: cewnik Foley’a

Cewnikowanie pęcherza moczowego to zabieg umożliwiający opróżnienie pęcherza kiedy oddanie moczu w sposób naturalny nie jest możliwe (zatrzymanie moczu). Płukanie cewnika Foleya wykonujemy żeby usunąć ciała stałe (np. skrzepy krwi), które mogą zablokować odpływ moczu z pęcherza moczowego. Do czyszczenia pęcherza przeznaczone są specjalne cewniki trójdrożne – nie powodują one wzrostu ciśnienia w pęcherzu. Samodzielne płukanie dwudrożnych cewników Foleya jest niewskazane gdyż może spowodować pęknięcie pęcherza. Pacjenci przewlekle cewnikowani stosunkowo często spotykają się z problemem zapchanego cewnika Foleya np. przez kamienie moczowe albo biofilm. Zapchany lub przeciekający cewnik należy wymienić a nie udrożnić poprzez płukanie polegające na cofnięciu zanieczyszczeń z drenu do pęcherza. Pęcherz moczowy jest sterylny, dlatego do płukania wolno stosować tylko jałowe płyny – np. 0,9% NaCl. Niestety wraz ze wzrostem liczby kanałów (dróg) w cewniku spada średnica głównego drenu odprowadzającego mocz, a przez to rośnie ryzyko zatkania większymi ciałami stałymi – np. skrzepy krwi. Dlatego jeżeli cewnik zapycha się niemal natychmiast po wymianie to medyk powinien wypłukać zanieczyszczenia z pęcherza moczowego za pomocą cewnika o szerokim kanale drenażowym. Aby zminimalizować ryzyko zapchania cewnika trzeba szczególnie dbać o higienę osobistą, nie wydłużać interwału wymiany cewnika. Pacjenci sprawni manualnie powinni rozważyć cewnikowanie przerywane, które charakteryzuje się mniejszą ilością zakażeń odcewnikowych (zakażenie układu moczowego -ZUM) niż cewnikowanie przewlekłe.

Płukanie cewnika Foleya

Do płukania pęcherza moczowego służy cewnik trójdrożny. Kluczową cechą trójdrożnego cewnika Foleya jest posiadanie dodatkowego kanału przeznaczonego do podawania płynu do pęcherza. Dzięki temu dren odprowadzający mocz jest zawsze drożny i działa jednokierunkowo – nie cofa zanieczyszczeń w górę układu moczowego i nie podnosi ciśnienia w pęcherzu. Cewnik trójdrożny działa w taki sposób, że płyn płuczący wchodzi jednym z wąskich kanałów i natychmiast może opuścić pęcherz szerokim przewodem drenażowym. 

Powszechnie stosowany dwudrożny cewnik Foleya posiada tylko jeden przewód, który przeznaczony jest do usuwania moczu. Jeżeli taki cewnik ulegnie zapchaniu np. przez kamień moczowy to w pęcherzu zaczyna gromadzić się mocz, a wzrost ciśnienia będzie powodował dolegliwości bólowe. Nie wolno wówczas płukać takiego cewnika tylko trzeba go wymienić. Ewentualny płyn podany “pod prąd” kanałem do odprowadzania moczu dodatkowo zwiększy ciśnienie w pęcherzu, który ma zablokowany odpływ co w skrajnych przypadkach może doprowadzić do jego rozerwania. Wymiana zapchanego cewnika umożliwia usunięcie piasku, kamieni moczowych zmniejszając ryzyko ponownego zapchania cewnika. Kamienie moczowe cofnięte do pęcherza z pewnością szybko zapychają cewnik ponownie. Jednocześnie praktyka pokazuje, że najczęściej nie udaje się odetkać zapchanego cewnika pomimo wpompowywania płynu. Jeżeli cewnik zapchał się biofilmem to wtłoczenie go do pęcherze może doprowadzić do zakażenia układu moczowego (ZUM). 

Reasumując płukanie dwudrożnego cewnika Foleya jedynie naraża pacjenta na powikłania. Przez płukanie cewnika należy rozumieć płukanie pęcherza a nie udrażnianie zapchanego drenu odprowadzającego mocz z pęcherza. Niedrożny cewnik należy wymienić a nie udrożnić.

Przecięty w poprzek trójdrożny cewnik Foleya.

Zbliżenie przekroju poprzecznego przez 3-drożny cewnik Foleya. Widoczne są 3 kanały, odpowiednio: do drenażu moczu, do podawania płynu płuczącego, do napełniania balona kotwiczącego cewnik w pęcherzu.

Czym płukać cewnik / pęcherz moczowy

Do płukania pęcherza należy stosować jałowe płyny np. sól fizjologiczną taką jak do kroplówek. Zabieg musi być wykonywany z zachowaniem zasad aseptyki. Niestety podczas konsultacji z pacjentami cewnikowanymi przewlekle dowiaduję się, że niektórzy w nagłych sytuacjach próbują samodzielnie udrażniać cewnik wodą spożywczą. Nie powinni tego robić gdyż narażają się w ten sposób na poważne powikłania w postaci zakażenia, pęknięcia pęcherza.

Pęcherza nie płuczemy również przy użyciu płynu wieloelektrolitowego (PWE), gdyż zawarte w nim fosforany mogą faworyzować krystalizację i powstawanie kamieni moczowych. Woda spożywcza nie nadaje się do płukania pęcherza również ze względu na zawartość fosforanów.

Samodzielne płukanie pęcherza 

Samocewnikowanie pęcherza moczowego jest powszechne wśród przeszkolonych pacjentów sprawnych manualnie. Płukanie cewnika czy pęcherza również nie jest skomplikowane, ale wymaga sprawności manualnej oraz dokładności. Dlatego osoby nieprzeszkolone nie powinny podejmować samodzielnych prób cewnikowania pęcherza czy płukania cewnika. Po przeszkoleniu, samodzielnie wolno płukać tylko cewnik trójdrożny pod warunkiem, że nie uległ on zapchaniu. To że cewnik jest zapchany można łatwo rozpoznać – mocz lub płyn do płukania nie spływa do worka. Czasami po zapchaniu cewnika mocz wycieka bokiem – po ściankach zewnętrznych drenu. Podawanie płynu przez zapchany cewnik jest bezwzględnie zakazane – może spowodować pęknięcie pęcherza moczowego.

Powyższa ilustracja prezentuje na czym polega cewnikowanie pęcherza. Cewnik to dren, który wsuwa się do pęcherza moczowego przez cewkę moczową. W zależności od budowy drenu, cewnik może służyć do opróżniania lub płukania pęcherza. Cewnik łączy cewkę moczową z pęcherzem umożliwiając podawanie płynów i opróżnianie pęcherza. U mężczyzn cewnik musi przejść przez długą cewkę moczową i prostatę. Przerost prostaty może powodować zastój moczu i utrudnia cewnikowanie. U Kobiet cewka moczowa jest stosunkowo krótka i wprowadzenie cewnika do pęcherza jest prostsze niż u mężczyzn.

Konserwacja – płukanie cewnika żeby przedłużyć jego żywotność?

Na rynku dostępne są preparaty do płukania cewników. Zawierają one przeciwbakteryjną chlorheksydynę lub kwas cytrynowy, mający rozpuszczać nieorganiczne inkrustacje (kwasek cytrynowy stosowany jest np. do odkamieniania czajników, ekspresów do kawy itp.). Płyny te przeznaczone są do konserwacji cewników wewnętrznych, mają podtrzymywać ich żywotność. Aktualne dane naukowe są niewystarczające aby rozstrzygnąć czy stosowanie tych płynów jest korzystne, obojętne lub negatywne. Wobec braku widocznych zalet uważa się, że konserwacja cewników przez płukanie jest niewskazana dlatego, że zwiększa ryzyko zakażenia. Warto zaznaczyć, że wymiana cewnika również stwarza ryzyko zakażenia a jednocześnie sam zabieg może powodować mechaniczne podrażnienie cewki moczowej i stres pacjenta. Jednocześnie najmniej zakażeń występuje w przypadku cewnikowania przerywanego – pacjent cewnikuje się kilka razy dziennie co sugeruje, że to nie sam zabieg stanowi największe ryzyko zakażenia. Reasumując potrzebne są dobrze zaprojektowane badania, które wyjaśnią kwestie poruszone w tym akapicie.

Jak udrożnić uporczywie zapychający się cewnik?

Jeżeli cewnik zapycha się niemal natychmiast po wymianie to znaczy, że w pęcherzu są ciała stałe dużych rozmiarów. Z takim problemem spotykają się np. pacjenci z krwawieniem (skrzepy), lub rozpadającym się guzem pęcherza. W tej sytuacji cewnik trójdrożny zapcha się nawet szybciej niż standardowy, dwudrożny cewnik Foleya. Dzieje się tak dlatego, że każdy dodatkowy kanał (droga) wewnątrz cewnika wymusza zmniejszenie średnicy kanału odprowadzającego mocz – żeby zachować rozmiar (jakie są rozmiary cewników?) określany wg. średnicy zewnętrznej cewnika (rysunek poniżej). Im mniejsza średnica kanału na mocz tym większe prawdopodobieństwo jego zaczopowania. 

Żeby pomóc pacjentowi z uporczywie zapychającym się cewnikiem medyk może założyć do pęcherza jednodrożny dren (np. cewnik nelaton), którego średnica wewnętrzna jest największa w porównaniu do innych cewników o tym samym rozmiarze. Z zachowaniem ostrożności można wówczas podać i odciągnąć płyn za pomocą strzykawki typu Janetta i usunięć duże ciała stałe, których nie dałoby się usunąć za pomocą cewnika trójdrożnego. Gdy płyn płuczący pozbawiony jest zanieczyszczeń można założyć dwu lub trój drożny cewnik z balonem.  Alternatywne zwiększanie rozmiaru cewnika może doprowadzić do urazu cewki moczowej.

Cewnikowanie pęcherza do celów opiekuńczych

Zakładanie cewnika u osób, które mogą samodzielnie oddawać mocz jest niewskazane. Naraża to pacjenta na powikłania. Zdarza się, że na niektórych przeludnionych oddziałach szpitalnych, domach opieki lub kiedy niedołężna starsza osoba opiekuje się pacjentem leżącym cewnik pęcherzowy zakładany jest w celach opiekuńczych. Ogranicza to ryzyko maceracji mokrej skóry osoby leżącej gdy opiekunowie nie są w stanie dostatecznie często przewijać chorego. Należy jednak za wszelką cenę dążyć do zapewnienia opieki odpowiedniej jakości i unikać cewnikowania do celów opiekuńczych. U pacjentów płci męskiej można stosować jednorazowe cewniki zewnętrzne, które są proste w obsłudze i nie powodują powikłań charakterystycznych dla cewników pęcherzowych. 

Cewnik Foleya (Foley’a) jest rodzajem cewnika pęcherzowego, który służy do drenażu moczu i/lub zanieczyszczeń. Cewniki występują w wielu rozmiarach – umożliwiających dopasowanie do potrzeb anatomicznych. W tym artykule zapoznasz się z budową i zasadą działania cewnika Foleya. Dowiesz się również jak dbać o cewnik aby optymalnie służył pacjentowi.

Przeznaczenie cewnika Foleya

Cewnik pęcherzowy typu Foleya jest to dren stosowany do odbarczania tamponady pęcherza moczowego. Prościej – cewnik Foleya – to wężyk umożliwiający opróżnienie pęcherza w przypadku zatrzymania moczu. Zastój moczu jest bolesny i grozi rozwojem infekcji. Częściej używany jest dwudrożny cewnik Foleya. Trójdrożna wersja cewnika Foleya pozwala nie tylko na drenaż moczu, ale również na płukanie pęcherza np. w celu usunięcia skrzepów krwi po zabiegu. Cewniki pęcherzowe nie powinny być stosowane do celów pielęgnacyjnych – u chorych leżących gdyż zwiększają ryzyko infekcji układu moczowego. 

Najczęstszą przyczyną zatrzymania moczu u mężczyzn jest przerost prostaty, którego ryzyko rośnie wraz z wiekiem. Z kolei kobiet częściej niż mężczyzn dotyka zatrzymanie moczu w wyniku infekcji. Cewnik Foleya jest rutynowo zakładany podczas wielu operacji – narkoza osłabia między innymi mięśnie pęcherza moczowego.

Jak zbudowany jest cewnik Foleya

Cewniki Foleya mierzą około 40 cm długości. Wewnątrz drenu cewnika Foleya przebiegają dwa (cewnik dwudrożny) lub trzy kanały (cewnik trójdrożny). Jeden z kanałów jest ślepo zakończony balonem, który po wypełnieniu zapobiega wysunięciu się cewnika z pęcherza moczowego. Pozostałe kanały są otwarte z dwóch końców – aby umożliwić odpływ moczu i ewentualne dostarczenie płynu do płukania pęcherza. Między balonem a dystalnym (wewnętrznym), stożkowym zakończeniem cewnika zlokalizowane są otwory zbierające mocz z pęcherza. Zewnętrzna część cewnika Foleya wyposażona jest w dwa lub trzy porty. Jeden z portów służy do napełniania balonu kotwiczącego cewnik w pęcherzu. Ten port posiada standardowe złącze żeńskie typu Luer Lock, do którego pasuje klasyczna strzykawka. Inne porty, są elastyczne mogą być zamykane za pomocą dedykowanych korków w kształcie stożka. Kanał odprowadzający mocz można połączyć z workiem do zbiórki moczu.

Zdjęcie 1. Budowa cewnika Foleya, na przykładzie cewnika dwurożnego CH 24 (niebieski) z wypełnionym balonem.

Zdjęcie 2. Różnice pomiędzy dwudrożnym i trójdrożnym cewnikiem Foleya, na przykładzie rozmiaru CH 22 (fioletowy).

Jakie są rozmiary cewnika 

Cewniki dopęcherzowe typu Foleya dostępne są w parzystych rozmiarach (średnicach) od 6 do 24. Dla ułatwienia każdy rozmiar oznaczono innym kolorem. Poniżej przedstawiam parametry najczęściej stosowanych cewników:

• 12 Fr/CH – fi 4,0 mm – biały,
• 14 Fr/CH – fi 4,7 mm – zielony,
• 16 Fr/CH – fi 5,3 mm – pomarańczowy,
• 18 Fr/CH – fi 6,0 mm – czerwony,
• 20 Fr/CH – fi 6,7 mm – żółty,
• 22 Fr/CH – fi 7,3 mm – fioletowy,
• 24 Fr/CH – fi 8,0 mm – niebieski.

Zdjęcie 3. Kodowanie wielkości cewnika kolorem, na przykładzie rozmiarów od CH 12 do CH 24. Tzw. “color code” odnajdziemy na złączu Luer Lock. Rozmiar cewnika napisany jest na złączu odprowadzającym mocz (na tym zdjęciu niewidoczne). 

Długość drenu i balonu kotwiczącego jest stała – nie zmienia się wraz ze średnicą. Balon najczęściej ma objętość 5 – 10 ml. Wraz ze zmianą średnicy cewnika zmienia się rozmiar otworu zbierającego mocz z pęcherza, który znajduje się pomiędzy balonem a obłym zakończeniem drenu. 

Zdjęcie 4. Ujście kanału cewnika CH 24 i CH 12. Większy otwór rzadziej się zapycha, ale wiąże się on z większą średnicą drenu.

Najczęściej wybierane rozmiary cewnika

Decyzję odnośnie wyboru rozmiaru cewnika Foleya należy pozostawić urologowi i pielęgniarce. U dorosłych pacjentów najpopularniejszy jest cewnik w rozmiarze CH 18 (czerwony). 

Z jakiego materiału wykonany jest cewnik pęcherzowy

Dwa podstawowe parametry, na które warto zwrócić uwagę podczas wyboru materiału, z którego wykonano cewnik Foleya jest biozgodność i bakteriostatyczność. Cewnik musi prawidłowo funkcjonować w organizmie – nie może powodować alergii i stanu zapalnego. Ponadto materiał, z którego wykonano cewnik Foleya nie powinien sprzyjać rozwojowi bakteryjnego biofilmu, który jest najczęstszą przyczyną zatykania, przeciekania cewnika i może spowodować zakażenie pęcherza. Do produkcji cewników Foleya najczęściej stosowane są lateks i silikon. Niektórzy producenci powlekają swoje cewniki antybakteryjnymi jonami srebra. Silikonowe cewniki Foleya z reguły mają dłuższy deklarowany maksymalny okres przydatności do stosowania w organizmie, a dodatek srebra może dodatkowo wydłużać przydatność cewnika. W praktyce cewniki Foleya nierzadko tracą drożność albo przeciekają przed upływem maksymalnego interwału wymiany.   

Jonami srebra pokrywa się również specjalistyczne opatrunki przyspieszające leczenie ran.

Jak zapakowany jest cewnik pęcherzowy

Cewnik Foleya jest urządzeniem jednorazowego użytku. Cewniki są jałowe, dla zapewnienia ich czystości dostarczane są one w podwójnym opakowaniu. Sterylność cewnika ma kluczowe znaczenie – wnętrze pęcherza moczowego jest wolne od drobnoustrojów. Obecność bakterii w moczu może wywołać stan zapalny pęcherza i zablokować fizjologiczny odpływ moczu. Zakażenie układu moczowego (ZUM) jest szczególnie niebezpieczne dla osób w zaawansowanym wieku.

Zakładanie cewnika Foleya

Cewnik Foleya najczęściej wprowadzany jest do pęcherza przez cewkę moczową. Rzadziej bywa zakładany przez powłoki brzuszne albo przez ranę pooperacyjną. Pacjent przed zabiegiem cewnikowania pęcherza powinien w szczególny sposób zadbać o higienę krocza. Przed założeniem cewnika pielęgniarka dezynfekuje ujście cewki moczowej za pomocą preparatu do dezynfekcji błon śluzowych. Następnie pielęgniarka nakłada sterylny żel o właściwościach znieczulających, antybakteryjnych i poślizgowych aby kolejno wsunąć cewnik Foleya do pęcherza moczowego. Jeżeli doszło do zastoju moczu to pojawi się on w cewniku natychmiast po wejściu drenu do pęcherza moczowego. Ostatnim etapem jest wypełnienie balonu uniemożliwiającego wypadnięcie cewnika Foleya z pęcherza moczowego. W zależności od potrzeb pacjent może blokować odpływ cewnika za pomocą korka i oddawać mocz w toalecie. Alternatywnie cewnik można połączyć z workiem do zbiórki moczu, wówczas mocz na bieżąco spływa z pęcherza.  

Usunięcie cewnika Foleya rozpoczyna się od opróżnienia balonu, później wystarczy delikatnie wyciągnąć cewnik. Zdarza się, że pacjenci np. z demencją wyrywają sobie cewnik, powodując uraz cewki moczowej. 

Film przedstawia mechanizm działania balonu w cewniku Foleya. Metalowa słomka stanowi model cewki moczowej. Wideo nie pokazuje jak przeprowadza się zabieg cewnikowania pęcherza moczowego.

Pielęgnacja pacjenta z założonym cewnikiem Foleya

W opiece nad pacjentami zacewnikowanymi kluczowe znaczenie ma utrzymanie higieny osobistej oraz regularna wymiana cewnika Foleya. Ponadto ważna jest częsta wymiana worka do zbiórki moczu. Należy również zwrócić uwagę aby worek na mocz zawsze znajdował się poniżej pęcherza i żeby dren odprowadzający mocz nie był zagięty. Uniesienie worka z moczem powyżej linii pęcherza może spowodować cofanie się moczu z worka do pęcherze zwiększając ryzyko zakażenia. Osoba z założonym cewnikiem powinna dbać o prawidłową diurezę (wydalanie moczu). Skąpomocz może faworyzować krystalizację moczu i wzrost biofilmu, których konsekwencją jest zapchanie i przeciekanie cewnika bokiem. Jeżeli zauważysz, że  mocz ma ciemny kolor to prawdopodobnie jest on zagęszczony, a pacjent powinien więcej pić. 

Nadmierna dezynfekcja okolic cewki moczowej może powodować podrażnienie i dyskomfort pacjenta. Niewskazane jest stosowanie płynów na bazie alkoholu do pielęgnacji delikatnych błon śluzowych. 

Jak przepłukać cewnik Foleya

Cewnik Foleya może się zatkać i/lub zacząć przeciekać. Zapchany cewnik moczowy powoduje bolesną tamponadę pęcherza. Ponad to zastój moczu zwiększa ryzyko rozwoju zakażenia układu moczowego, które jest szczególnie niebezpieczne dla osób w podeszłym wieku. Cewniki zapychają się ciałami stałymi, które nie powinny występować w moczu. Najczęstszą przyczyną zatykania się cewnika są: osad w moczu, kamień moczowy, skrzep krwi. Przekrój cewnika Foleya ulega również zwężeniu a niekiedy zatkaniu przez biofilm, który w cewce moczowej złuszczyłby się wraz z naskórkiem i zostałby swobodnie usunięty podczas oddawania moczu. Zapchany cewnik należy wymienić na nowy lub przepłukać. 

Płukanie cewnika Foleya i pęcherza moczowego wykonujemy za pomocą sterylnego płynu. Ciecz wtłaczamy przez dedykowane w tym celu odprowadzenie cewnika trójdrożnego lub odprowadzenie moczu w cewniku dwudrożnym. W przypadku cewnika trójdrożnego popłuczyny trafiają bezpośrednio do worka z moczem – płyn jest podawany i usuwany jednocześnie. W cewniku dwudrożnym podajemy i ewakuujemy płyn tym samym ujściem, a czynności te są rozdzielone w czasie. Stosowanie cewnika trójdrożnego jest wskazane do płukania pęcherza gdyż ogranicza ryzyko przepełnienia i uszkodzenia pęcherza.